Skip to main content

ለመሆኑ የዛሬው ሲዳማ ስያሜውን ከየት አገኘ? በተለይ ሲዳማ የሚለው ስም እንዴት ለበርካታ ብሄሮች መጠሪያ ልሆን ቻለ?

 


 
‘‘ሲዳማ የሚለውን ስም በአብዘኛዎቹ የአትዮጵያ እና የውጭ አገራት መጣጥፎች ውስጥ የወቅቱን የሲዳማ ብሔር ብቻ ሳይሆን፤ ሌሎች በርካታ ብሔር እና ብሔረሰቦች መጠሪያ ሆኖ ማየቱ አዲስ ነገር አይደለም። ነገሩን ይበልጥ የሚያወሳስበው ደግሞ፤ በሲዳማ ላይ የተለያዩ ጽሁፎችን ያቀረቡ ጻሃፍት፤ሲዳማ እያሉ የሚጠሯቸው ህዝቦች አንዱ ከሌላው በባህል እና ቋንቋ የተለያዩ እና ከቀድሞው የባሌ ክፍለሃገር ጀምሮ እስከ ጅማ ድረስ ስፍረው የነበሩ መሆናቸው ነው።

እኔም ስለ ሲዳማ ታሪክ ባነበብኩ ቁጥር፣ ስለ ሲያሜው የተለያዩ ጥያቄዎችን ማንሳተ ስላልቀረ፤ ‘‘ሲዳማ በሚለው ሲያሜ ላይ ታሪክ አገላብጨ ያገኘሁትን መረጃ ከእናንተ ጋር ለመጋራት ያህል እንደሚከተለው አቀርበዋለሁ።

በእርግጠኝነት ማረጋገጥ ባይቻልም፤ ‘‘ሲዳማ“ የሚለው ሲያሜ ለመጀመሪያ ጊዜ በኢትዮጵያ ታሪክ ጸሃፍት ዘንድ የተጠቀሰው ከክርስቶስ ልደት በፊት ከ325 እስከ 50 ድረስ አክሱምን በአስተዳደሩት ንጉስ ኢዛና ዘመን ነው። የታሪክ ጸሃፊ የሆኑት፤ ፕላዚኮቪስኪ/ Plazikowksy በአክሱማይት ዘመን ስለነበሩ ኩሽ ዘሮች በጻፋቸው ጽሁፎች ውስጥ እንደገለጹት ከሆነ፤ የአክሱም ንጉስ የሆኑት ኢዛና ከነበሯቸው የስልጣን ስሞች መካከል „King of Siyamo“ የሚለው አንዱ ነው። በርግጥ ይህ “ሲያሞ” የሚለው ሲያሜ “ሲዳማ” ከሚለው ጋር ይገናኝ አይገናኝ ማረጋገጥ ባይቻልም፤ በርካታ ጸሃፍት ግን የዘር ግንዱ ከሃይማቲክ/ “proto-Hamitic” የሆነ እና በሰሜን ምስራቅ አፍሪካ የሰፈረ ህዝብ መጠረያ ነው በማለት ይከራከራሉ። 

በርግጥ ሲያሜውን ከብሔር ትርጉም ጋር አያይዞ ለመግለጽ አስቸጋር እና አከራካሪ ቢሆንም፤ የ20ኛው ክፍለ ዘመን ጸሃፍዎች ግን ሲዳማ የሚለውን ስም፣ ለበርካታ በደቡብ ኢትዮጵያ ለሚገኙ፣ አንዱ ከሌላው በባህል እና ቋንቋ የተለያዩ ነገር ግን ኩሽ ቋንቋ ተናጋሪ ብሔር፣ ብሔረሰቦች እና ህዝቦች መጠሪያነት ስጠቀሙ ይስተዋላል።

እነዚሁ በርካታ ጽሃፍት እንደሚስማሙት ከሆነ፤ ሲዳማ የሚለው ሲያሜ በስፋት ከ16ኛው ክፍል ዘመን ጀምሮ በተለይ በኦሮሞ ህዝብ ዘንድ በጥቅም ላይ የዋለ ሲሆን፤ በኦሮሞ መስፋፋት ጋር ተያይዞ፣ ኦሮሞ ያልሆነ ሌሎች ብሔር፣ብሔረሰባች እና ህዝቦች በጅምላ ሲዳማተብሎ ይጠሩ ነበር። በዚሁም የተነሳ ኦሞቲክ ቋንቋ ተናጋሪዎችን ሳይጨምር፤ ከገናሌ ወንዝ ሽለቆ አንስቶ እስከ ምእራባዊ የኢሉባቦር ተራራዎች ድረስ ተበታትኖ የሰፈሩ ህዝቦች ሲዳማበሚል ሲያሜ መጠሪያቸው ሆኗል።   

ይህ ይባል እንጂ፤ “ሲዳማ” የሚለው ሲያሜ በተለይ የተወሰኑ በቋንቋ እና በባህል ተወራራሽነት ያላቸው እንደ፤ ሃድያ፣ ቀቤና፣ ካምባታ፣ ጣምባሮ፣ አላባ፣ ጌደኦ፣ ቡርጂ የመሳሰሉ ብሄሮች በአንድነት የሚጠሩበት ሲያሜ መሆኑ ሌላው አጨቃጫቂ ጉዳይ ነው። 

በታሪክ እንደተጻፈው ከሆነ፤ እነዚህ ከላይ የተጠቀሱት ብሔሮች በአንድ ወቅት ሃድያ ኪንግዴም በሚባለው ግዛት ውስጥ የነበሩ ናቸው። ነገር ግን የሲዳማን ህዝብ አመጠጥ በተመለከተ Ulrich Braukämper Islamic Principalities in Southeast Ethiopia Between Thietheenth and Sixteenth centuries በሚለው እና እንደ አውሮፓውያን ዘመን አቆጣጠር በ1973 ባሳተሙት መጻፍ ውስጥ፤ የአሁኑ ሲዳማ ሁለት የተለያዩ የዘር ግንድ ያላቸው ህዝቦች ጥምረት ውጤት ነው ብለዋል። አክለውም፤ አንደኛው ከሃረርጌ ታራራዎች ዳዋ ከተባለ ቦታ ተነስቶ በባሌ አድርጎ ወደዚህ የመጣ የኩሽ ቋንቋ ተናጋሪ የሆኑ የቡሼ ዝሪያ ያለው ሲሆን፤ ሁለተኛው ደግሞ ከጉራ (ጉራጌ አከባቢ ያለ) ተራራማ አከባቢ ሚጆ ከተባለ ቦታ ላይ ተነስተው ወደ አሁኑ ሲዳማ የመጡ የሴም ቋንቋ ተናጋሪ የነበሩ የማዴያ ዝሪያ ያላቸው ናቸው*።

እንግዲህ እነዚህ ሁለት የተለያዩ የዘር ግንድ ያላቸው ህዝቦች አንድ ሆነው፣ ሲዳማ የሚለውን ስያሜ መውሰዳቸው በዚሁ ጽሁፍ ውስጥ የተጠቀሰ ሲሆን፤ በሲያሜ አወራረሳቸው ላይ ግን አሁንም ግልጽነት ይጎድለዋል።

በርካታዎች እንደሚያምኑት ከሆነ፤ በ16ኛው ክፍለ ዘመን የነበረው የግራኝ መሃመድ ወረራ እና የኦሮሞ ህዝብ ወደ ደቡብ ምእራብ፣ በመሃል አድርጎ ወደ መካከለኛው ምእራብ የኢትዮጵያ ክፍል ያደረገው መስፋፋት፤ ቀድሞው በአከባቢዎቹ ሰፍረው የነበሩ ህዝቦችን ከአከባቢያቸው ያፈናቀለ እና ለስዴት የዳረገ ከመሆኑ በላይ፤ ታሪካዊ ዳራቸውን ለማወቅ አስቸጋሪ አድርገዋል። ሲዴ በሚል ይታወቁ  የነበሩ እና ከአባያ ሐይቅ ምእራብ መስፈራቸው የሚነገርላቸው እነዚህ ሁለቱ የሲዳማ ነገዶች፤ በጊዜ ህዴት ሲዴሲዳማወደሚለው ስያሜ አሳድገዋል።

በቀጣይነትም፤ በሲዳማ ህዝብ ታሪካዊ አመጠጥ ላይ ከ13ኛው ክፍለ ዘመን ጀምሮ በተለያዩ አውሮፓውያን ተጓዦች እና ሚስዮናውያን በፈረንሳይኛ፣ በጀርመንኛ፣ በፖርቱጊዝ እና በኢጣሊያንኛ የጻፏቸው መጣጥፎችን እየተረጎሞኩ በ www.worancha.com ላይ የሚያቀርብ መሆነን ለውድ አንባቢያን መግለጽ እወዳለሁ።

ቸር እንስብት

ኖሞናኖቶ ነኝ      

 *በዚህ ጉዳይ ላይ ወደፊት ዝርዝር ያለ መረጃ አቀርባለሁ።

Comments

Popular posts from this blog

የሐዋሳ ሐይቅ ትሩፋት

የለበሰው ያደፈ ቁምጣና ሹራብ ከቅዝቃዜው አላዳነውም፡፡ ካፊያው ልብሱን አርሶታል፡፡ ሽው እያለ ከሐይቁ የሚነሳው ነፋስ የሚፈጥረው ቅዝቃዜ ያንቀጠቅጠዋል፡፡ የተጫማው ያረጀ ሲሊፐር እግሩን ከምንም አላዳነውም፡፡ በባዶ እግሩ የሚራመድ ያህል ጨቅይቷል፡፡ ተደባዳቢ ይመስል ፊቱ የተሞነጫጨረ ነው፡፡ ገና 12 ዓመቱ ቢሆንም፣ ቁመናው እንደ ትልቅ ሰው ግዙፍ ነው፡፡ የሚለብሰውን እንደ ልቡ ባያገኝም፣ የሚያስፈልገውን ነገር ለማሟላት ቤሳቢስቲን የሌላቸው ወላጆቹን አያስቸግርም፡፡ ከቤተሰቦቹ ጋር ከሚኖሩበት ታቦር ተራራ ጀርባ ወዳለው ሐዋሳ ሐይቅ ከወረደ እንኳንስ የራሱን የቤተሰቦቹንም የዕለት ጉርስ የሚሸፍንበት ገንዘብ አያጣም፡፡ የአስጎብኚነት ዕውቀት፣ ከሐይቁም ውስጥ ዓሳ የሚያጠምድበት መረብም ሆነ ፈቃድ የለውም፡፡ ሙሉቀን (ስሙ ተቀይሯል) እና ጓደኞቹ ሐይቁን ለመጎብኘት የሚሄዱ ጎብኚዎች በካሜራቸው ጥሩ ፎቶ እንዲያስቀሩ ድባቡን የማሳመር ሥራ ይሠራሉ፡፡ ካሜራውን ይዞ ቁጭ ብድግ እያለ ጥሩ ፎቶ ለማንሳት ጥረት የሚያደርግ ሲያዩ፣ ቆርጠው የያዙትን የዓሳ ሥጋ ይዘው ጠጋ ጠጋ ይላሉ፡፡ ቁርጥራጩን የዓሳ ሥጋ ምግብ ለሚቀሙት አባኮዳዎች ሻሞ ይላሉ፡፡ የተወረወረላቸውን ቀድመው ለመቅለብ አባኮዳዎቹ ክንፋቸውን እየመቱ ወደ ላይ ብድግ ይላሉ፡፡ የናሽናል ጆግሪፊ የፎቶግራፍ ባለሙያዎች ያነሱት ዓይነት ፎቶዎች ሳያስቡት ያነሳሉ፡፡ በሁኔታው ተደስተው ደጋግመው ድንቅ ፎቶዎችን ለመውሰድ ሲዘጋጁ እነ ሙሉቀንም አጀንዳቸውን ይፋ ማድረግ ይጀምራሉ፡፡ አቶ ዳዊት አብርሃም ‹‹አንዱን ዓሳ በአሥር ብር ገዝቼ ነው እንዲህ የማዘጋጀው፤›› በማለት በቅድሚያ  መረጃ ይሰጣሉ፡፡ ለቀጣዩ ዜና በዚህ መልኩ እንዲዘጋጁ ካደረጉ በኋላ፣ ሌሎች ሰዎች መቶም ሁለት መቶም ብር እንደሚሰጧቸው ቀለል

ፓርቲው ምርጫ ቦርድ ከተፅዕኖ ነፃ ሳይሆን የምርጫ ጊዜ ሰሌዳ ማውጣቱን ተቃወመ

የመንግሥት ስልጠና የምርጫ ቅስቀሳ አካል ነው ብሏል  የምርጫ ጊዜ ሰሌዳ ለምን ወጣ መባሉ ተገቢ አይደለም - ምርጫ ቦርድ ምርጫ ቦርድ ከኢህአዴግ ተፅዕኖ ሙሉ ለሙሉ ነፃ መሆኑ ሳይረጋገጥና የምርጫ አፈፃፀም ችግሮች ሳይወገዱ የምርጫ የጊዜ ሰሌዳ ለማወጅ መዘጋጀቱ ተገቢ አይደለም ሲል ፕ/ር በየነ ጴጥሮስ የሚመሩት ኢማዴ-ደህአፓ ተቃወመ፡፡ መንግስት፤ የዩኒቨርሲቲ መምህራንና ተማሪዎችን ጨምሮ ለተለያዩ የህብረተሰብ ክፍሎች እየሰጠ ያለው ስልጠና የምርጫ ቅስቀሳ አካል ነው ሲልም ፓርቲው ኮንኗል፡፡  የኢትዮጵያ ማህበረ ዴሞክራሲ ደቡብ ህዝቦች አንድነት ፓርቲ ሰሞኑን ለብሄራዊ ምርጫ ቦርድ ባስገባው ግልፅ ደብዳቤ፤ ያለፉት አገር አቀፍና የአካባቢ ምርጫዎች ከመካሄዳቸው በፊት በምርጫ ችግሮችና መፍትሄዎቻቸው ዙሪያ ኢህአዴግ ከተቃዋሚዎች ጋር የሚወያይበት መድረክ እንዲዘጋጅ በተደጋጋሚ ብንጠይቅም እስካሁን ከቦርዱ የተሰጠ ተግባራዊ ምላሽ የለም ብሏል፡፡  ሃገሪቱ “በአንድ አውራ ፓርቲ” ብቸኛ ቁጥጥር ስር መውደቋ አደገኛና አሳሳቢ ነው ያለው ፓርቲው፤ የመድብለ ፓርቲ ስርአት የመገንባት ተስፋችን ጨርሶ እንዳይከስም ቦርዱ ሃላፊነቱን መወጣት እንዳለበት አሳስቧል፡፡ ነፃና ፍትሃዊ ምርጫ የሚካሄድበትን ሁኔታ ለመፍጠር ገዥው ፓርቲና ሃቀኛ ተቃዋሚ ፓርቲዎች የሚወያዩበት መድረክ እንዲያመቻች በህግ ስልጣን የተሰጠው ምርጫ ቦርድ የገባውን ቃል በማጠፍ መድረኩን ሳያመቻች የምርጫ ጊዜ ሰሌዳ ማዘጋጀቱ ፋይዳ የለውም ብሏል - ፓርቲው፡፡  ገዥው ፓርቲ ኢህአዴግ በተሻሻለው የምርጫ ህግ፣ ለቦርዱ የተሰጠውን የፖለቲካ ፓርቲዎች የጋራ መድረክ የማስተባበር ስልጣን ለመቀማት ታማኝ ፓርቲዎችን በተቃዋሚ ስም አሰባስቦ “የፖለቲካ ፓርቲዎች የጋራ መድረክ” በመፍጠር የምርጫ ውድድር አሯሯጭ አሰልፏል ሲ

29 ህገ-ወጥ የጦር መሳሪያ የጫነ አንድ ተሸከርካሪ በቁጥጥር ስር ማዋሉን የሀዋሳ ከተማ አስተዳደር ፖሊስ መምሪያ ገልፀ

29 ህገ-ወጥ የጦር መሳሪያ የጫነ አንድ ተሸከርካሪ በቁጥጥር ስር ማዋሉን የሀዋሳ ከተማ አስተዳደር ፖሊስ መምሪያ ገልፀ፡፡ በጉዳዩ ዙሪያ የሀዋሳ ከተማ አስተዳደር ሰላምና ፀጥታ አስተዳደር መምሪያ ኃላፊ ኮለኔል ሮዳሞ ኪአ እንዲሁም ኮማንደር ኢዮብ አቤቶ የሐዋሳ ከተማ አስተዳደር ፖሊስ መምሪያ ኃላፊ ዛሬ ለጋዜጠኞች መግለጫ ሰጥተዋል፡፡ በዚህም መሰረት ትላንት ምሽት 5፡00 አካባቢ ኮድ 3/ 34480 አ.አ ታርጋ ቁጥር በለጠፈ አይሱዙ ኤፍ.ኤስ.አር ተሸከርካሪ 29 ህገ-ወጥ የጦር መሳሪያ በመኪናው ከፋብሪካ ውጭ በተሰራ በቀላሉ የማይገኝ ሚስጥራዊ ቦታ ተደብቆ ሲጓዝ በቁጥጥር ስር መዋሉን ገልፀዋል፡፡ ህገ-ወጥ የጦር መሳሪያውን ሲያጓጉዙ የነበሩት የመኪናው አሽከርካሪ፣ የህገ-ወጥ ጦር መሳሪያው ባለቤት እና የመኪናው እረዳት በቁጥጥር ስር መዋላቸውም ተገልጿል፡፡ ህገ ወጥ የጦር መሳሪያ ዝውውር መረጃው ከሳምንት በፊት አስቀድሞ በደረሰ ጥቆማ የታወቀ መሆኑ የተገለፀ ሲሆን ብቃት ያለቸውን የፖሊስ አመራሮች በመመደብ ጉዳዩ በሚስጥር ሲጣራ ቆይቶ ትላንት ምሽት በቁጥጥር ስር መዋሉ ነው የተገለፀው፡፡ የጦር መሳሪያው ከየት ተነስቶ ወደየት እንደሚሄድ ለምን ዓላማ ሊውል እንደተፈለገ ጭምር መረጃዎች መኖራቸው የተገለፀ ሲሆን ጉዳዩ በምርመራ ሂደት ላይ በመሆኑ ሳይገለፅ ቀርቷል፡፡ ከተማ አስተዳደሩ የፀጥታ ሀይሉን አቅም በማጠናከር እና ከህዝብ ጋር በመቀናጀት ማንኛውንም አይነት ህገ-ወጥ እንቅስቃሴ ለመቆጣጠር በቁርጠኝነት እየሰራ እንደሚገኝ የሀዋሳ ከተማ አስተዳደር ሰላምና ፀጥታ አስተዳደር መምሪያ ኃላፊ ኮሎኔል ሮዳሞ ኪአ ገልፀዋል፡፡ በዚህም የከተማዋ ሰላም እና የፀጥታ ሁኔታ ከጊዜ ወደ ጊዜ እየተሻሻለ እና እየተጠናከረ መምጣቱን ኮለኔል ሮዳሞ ገልፀው